Yabancılara Türkçe Öğretimi

          Dil, bir toplum içinde insanların düşünce, duygu ve hayal dünyasında oluşturdukları değer yargılarını bir başkası ile paylaşma veya karşılıklı olarak tartışma aracıdır (Parlatır, 2010: 1). Birey, doğduğu andan itibaren çevresiyle etkileşim içindedir. Ana dilini de bu etkileşim sayesinde edinir ve geliştirir.

Ana dili, bireyin içinde bulunduğu toplumun diğer fertleriyle iletişim kurmasını sağlar. Ancak yoğun iletişimin yaşandığı günümüz dünyasında, hangi toplumda olursa olsun, sağlıklı bir bireyin kendini dünyadan soyutlaması, etrafında olup bitenlere ilgi duymaması mümkün değildir. Koşullar, bireyi insanlığın ortak sorunlarının paylaşımına ve bu sorunların çözümüne katkı getirici davranışlar kazanmaya zorlamaktadır (Budak, 2000: 1). Yabancı dil öğrenimi bireye farklı kültürleri daha yakından tanıma şansı da verir. Dolayısıyla farklı dilleri konuşan insanlarla iletişim kurabilmek için yabancı dil öğrenmek bir ihtiyaçtır. Yabancı dil öğrenme ihtiyacı, toplumlararası ilişkilerin yoğunluk kazanması ve kitle iletişim araçlarının gelişmesine paralel olarak artış göstermiştir. Aynı zamanda, yabancı dil biliyor olmak günümüzde çağdaşlığın ölçütlerinden biri olarak da kabul edilmektedir (Kaya, 2000: 1). Küresel etkileşim içerisinde etkin olan ulusların dilleri de bu etkileşime bağlı olarak önem kazanmaktadır. Bu bağlamda Türkiye ve Türkçenin öneminin artması Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminin önemini ortaya çıkartmaktadır (Göçer ve Moğul, 2011: 298). Türkçe bugün farklı sebeplerden dolayı yabancılar tarafından öğrenilmek istenen diller arasındadır. Türkiye'yle iş ve eğitim alanlarında bağlantıları olan yabancıların yanı sıra, Türkleri ve Türk kültürünü merak eden yabancılar da Türkçe öğrenmek istemektedirler. Sibirya'da Türkçe öğrenen 2000 öğrenci üzerinde yapılan bir araştırmada öğrencilerin "Türk firmalarında çalışma isteği, Türkiye'ye yerleşme veya orada yaşama isteği, arkadaş-dost ilişkileri, Türkoloji alanında uzmanlaşma isteği, yeni bir dil öğrenme isteği, fantezi olarak" gibi nedenlerle Türkçe öğrendikleri bulgusuna ulaşılmıştır (Aydın, 2000'den akt. Ungan, 2006: 222)

Türk Dil Kurumu (TDK, 2011) verilerine göre ülkelerdeki Türk nüfusun yoğunluğuna ve tercihe bağlı olarak en az bir ortaöğretim kurumunda Türkçenin öğretildiği seksen yedi ülke bulunmaktadır. Dokuz ülkede Türkçe öğretimin yapıldığı üniversite bulunmaktadır. Bünyesinde Türkçe öğretilen, Türk dili ve edebiyatı araştırmalarının yapıldığı, Türkoloji bölümlerinin bulunduğu yirmi sekiz ülke vardır.

Demircan (1988), Avrupalıların Türkçeyi yabancı dil olarak öğrenmesinin, Avrupa ülkelerinin Osmanlı Devleti ile siyasi ve ticari ilişkiye girmeleri üzerine birçok üniversitede Türkoloji bölümlerinin açılmasıyla başladığını ancak bu bölümlerde daha çok tarihsel ve kültürel çalışmalara ağırlık verildiği için Türkçenin çağdaş dil bilimsel kuramlar çerçevesinde incelenmesindeki çalışmalarda yetersiz kalındığını ve yabancı dil olarak öğretilmesinde gerekli altyapının sağlanamadığını belirtmektedir (Akt. Can, 2009: 186).

Türkiye'de de Yabancılara Türkçe öğretiminin özel bir uzmanlık alanı olduğu düşüncesinden hareketle 1984 yılında Ankara Üniversitesi Rektörlüğüne bağlı olarak Türkçe ve Yabancı Dil Araştırma ve Uygulama Merkezi (TÖMER) kurulmuştur (Ayaz ve Akkaya, 2010: 214; Can, 2009: 186). Ankara Üniversitesi TÖMER'in yanı sıra yabancılara Türkçe öğretmek amacıyla -çoğu üniversite bünyesinde- kurulmuş özel ve resmî nitelikte Türkçe öğretim merkezleri (Adana Bilim ve Teknoloji Üniversitesi TÖMER, Anadolu Üniversitesi Türkçe Sertifika Programı, Akdeniz Üniversitesi Sürekli Eğitim Merkezi, Başkent Üniversitesi Dil Araştırma ve Uygulama Merkezi [BÜDAM], Başkent Üniversitesi Türkçe ve Yabancı Dil Öğretim Merkezi [Başkent TÖMER], Boğaziçi Üniversitesi Dil Merkezi, Çanakkale On Sekiz Mart Üniversitesi TÖMER, Dicle Üniversitesi Yabancı Diller Öğretimi Uygulama ve Araştırma Merkezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Dil Eğitimi Araştırma ve Uygulama Merkezi [DEDAM], Ege Üniversitesi Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü Türkçe Öğretimi Birimi, Fatih Üniversitesi Sürekli Eğitim Merkezi, Fırat Üniversitesi Dil Eğitim-Öğretim ve Araştırma Merkezi, Gazi Üniversitesi Türkçe Öğrenim, Araştırma ve Uygulama Merkezi [Gazi TÖMER], Gaziantep Üniversitesi Türk Dili Öğretim Merkezi, Giresun Üniversitesi Giresun TÖMER, Hacettepe Üniversitesi Dil Öğretimi, Uygulama ve Araştırma Merkezi [HÜDİL], İstanbul Aydın Üniversitesi TÖMER, İstanbul Üniversitesi Dil Merkezi, Kırklareli Üniversitesi TÖMER, Maltepe Üniversitesi Sürekli Eğitim Merkezi, Mevlana Üniversitesi TÖMER, Sakarya Üniversitesi TÖMER, Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Türkçe Programı, Süleyman Demirel Üniversitesi Türk Dili Öğretimi Araştırma ve Uygulama Merkezi, TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi TÖMER, Trakya Üniversitesi Dil Eğitimi ve Öğretimi Uygulama ve Araştırma Merkezi, Yunus Emre Enstitüsü Türkçe Eğitim ve Öğretim Merkezi) bulunmaktadır (Adana Bilim ve Teknoloji Üniversitesi TÖMER, 2013; YETEM, 2010a).

Türkçe öğretim merkezlerinde dönem dönem sertifika programları düzenlenmekte ve Türkçe okutmanı görevlendirmelerinde bu sertifikalara da önem verilmektedir. Gerek yurt içi gerekse yurt dışındaki Türkçe öğretim merkezlerinde görevlendirilen okutmanlar, üniversitelerin Türkoloji, Türk dili ve edebiyatı, Türk dili ve edebiyatı öğretmenliği ve Türkçe öğretmenliği bölümü mezunlarıdır. "Türkçenin bir dünya dili olarak yabancı ülkelerde öğretilmesi hususunda faaliyetlerde bulunmak ve Türk kültürünü tanıtmak üzere" 2007 yılında kurulan Yunus Emre Enstitüsü Türk Kültür Merkezlerinde görevli Türk Okutmanların mezun oldukları bölümlere ilişkin bilgiler bu görüşü desteklemektedir. Buna göre 201 0 yılında Yunus Emre Türk Kültür Merkezlerinde görevli 21 okutmanın 5'i (%24) Türkoloji, 4'ü (%19) Türk Dili ve Edebiyatı, 2'si (%9) Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği, 10'u (%48) Türkçe Öğretmenliği bölümünden mezundur (YETEM, 2010b). 2013 yılına ait bilgilere göre ise Yunus Emre Türk Kültür Merkezlerinde görevli 82 okutmanın 73'ü Türkiye'den görevlendirilmiştir ve bunların 69'u (%84) Türkçe Eğitimi ve Türkoloji mezunlarıdır (YETEM, 2013).

Yabancılara Türkçe öğretmek amacıyla görevlendirilen okutmanların ağırlıkla eğitim fakültelerinin Türkçe öğretmenliği bölümlerinden mezun olmaları, Türkçe öğretmenlerinin yabancılara da Türkçe öğretebilecek donanımda yetişmelerini önemli kılmaktadır. Yabancılara Türkçe öğretiminde yaşanan sorunların incelendiği çeşitli çalışmalarda (Ayaz ve Akkaya, 2010; Akış, 2010; Bozgöz, 2010; Er, Biçer ve Bozkırlı, 2012: Açık, 2008) bunların genellikle öğrenci, öğretim programı ve eğitim ortamının yanı sıra öğreticiden kaynaklanan sorunlar olduğu tespit edilmiştir.

Amaç

Bu çalışmanın amacı, mevcut lisans programını "yabancılara Türkçe öğretimi" dersi çerçevesinde değerlendirmek ve Türkçe eğitimi bölümlerinden mezun öğretmenlerin yabancılara Türkçe öğretirken karşılaşabilecekleri sorunlar yönünden programdaki eksiklikleri tespit etmektir.

Yöntem

Çalışmada literatür tarama yöntemi kullanılarak eğitim fakültelerinin Türkçe eğitimi bölümlerinde uygulanan programlar incelenmiş, yabancılara Türkçe öğretimi dersinin Türkçe öğretmeni yetiştirme programları içinde nicelik ve nitelik açısından yeterliliği değerlendirilmiştir. Araştırmada elde edilen sonuçlara göre yabancılara Türkçe öğretimi kapsamında daha nitelikli öğretmenler yetiştirmeye yönelik önerilerde bulunulmuştur.

Bulgular ve Yorumlar

         Cumhuriyetin ilânıyla birlikte eğitim alanında da büyük atılımlar gerçekleştirilmiş, bu kapsamda öğretmen yetiştirme sisteminde önemli değişiklikler yapılmıştır. Türkçe öğretmeni yetiştirme işi 1926'dan itibaren Orta Muallim Mektebiyle sağlanmıştır. Sonraki yıllarda orta öğretim kurumlarına öğretmen yetiştiren okulların genel adı "eğitim enstitüsü" olmuş ve bu kurumlar, yurt genelinde yaygınlaşmıştır. 1978-1979 eğitim-öğretim yılı hem eğitim enstitüleri hem de Türkçe eğitimi bölümleri için bir dönüm noktası niteliğindedir. Bu dönemde eğitim enstitülerinin öğrenim süresi dört yıla çıkarılmış ve isimleri de yüksek öğretmen okulu olarak değiştirilmiştir. Yüksek öğretmen okulları, 1982 yılında yükseköğretimde gerçekleştirilen yeniden yapılanma kapsamında üniversitelere bağlanmış ve eğitim fakültelerine dönüştürülmüştür. Fakat bu gelişmelere rağmen, Türkçe öğretmenlerinin yetiştirilmesine yönelik yeni düzenlemeler yapılmamış ve uzun yıllar eğitim fakültelerinin Türk Dili ve Edebiyatı Eğitimi bölümü mezunlarıyla fen-edebiyat fakültelerinin Türk Dili ve Edebiyatı bölümlerinden, öğretmenlik formasyonu programını tamamlayarak mezun olanlar Türkçe öğretmeni olarak atanmıştır (Uçgun, 2006: 374-375). Bu dönemde yetiştirilen öğretmenler, yabancıların da içinde olduğu farklı hedef kitlelere Türkçe öğretmek üzere görevlendirilmiştir.

Türkçe öğretmenliği bölümlerinin kurulması ise ancak 1980'lerin sonunda gündeme getirilmiştir. 1989 yılında Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Eğitimi Ana Bilim Dalına bağlı olarak Türkçenin Eğitimi-Öğretimi Bilim Dalı, 1992-1993 eğitim-öğretim yılında Gazi ve Buca Eğitim Fakültelerinde Türk Dili ve Edebiyatı Eğitimi Ana Bilim Dalına bağlı Türkçe Öğretmenliği Programları açılmıştır.