Yabancılara Türkçe Öğretimi

"Ana dilinde eğitim", başta Türkiye olmak üzere, birçok ülkede resmi dilden farklı bir dile sahip etnik grupların aktif bir biçimde dile getirdiği bir talep olarak gündemde. Bu etnik grupların siyasi liderleri ve aydınları, devlet okullarında ve özel okullarda, resmi dile paralel olarak ana dilinde de eğitim yapılması, ana dilinin okullarda da öğretilmesi gerektiğini savunuyorlar.

Bu, gerek insan hakları açısından, gerek siyasi açıdan, gerekse daha sağlıklı bir eğitim ve çocukların gelişimi perspektifinden, meşrû ve savunulabilir bir talep gibi gözüküyor. Ancak "ana dilinde eğitim" tartışmalarında "ana dili" tabirinin siyasileştirildiğini, gerçek anlamından farklı bir biçimde kullanıldığını görüyorum.

Ana dili, çocuğun, aileden, çevreden, yaşadığı köy veya mahalleden, "belirli bilinçli bir öğrenim evresi olmaksızın" edindiği dildir. Çocuk ilk bu dilde düşünür ve kendini ifade eder. Bu dilin çerçevesinde dünyayı algılamaya başlar. En temel duygu ve düşünceler çocuğun beyninde bu dille kaydolur. Dolayısıyla, çocuğun ana dilini iyi kullanmayı öğrenmesinin önemi tartışma götürmez.

Ama çocuk ana dilini -- yukarıdaki tanımda da belirtildiği gibi -- ailesinden (başta annesinden) ve yakın çevresinden öğrenir. Ana dilini okulda da öğrenebilir mi? Okul çocuğa ana dilini öğretebilir mi?

Belki öğretebilir. Nitekim, birçok ülkede ana okullarında öğretmenler çocuklarla ana dillerinde iletişim kurarlar ve çocukların ana dillerinde kendilerini daha iyi ifade etmelerini sağlarlar. Ama ilkokuldan başlayarak eğitim sisteminin amacı çocuğa ana dilini öğretmek değildir. Hemen her ülkede eğitim sisteminin amacı, çocuğa bir veya birkaç standart dili öğretmektir.

Standart veya standartlaştırılmış dil, bir dilin belli bir şîvesi veya ağzı baz alınarak, dilbilimcilerin, eğitimcilerin, edebiyatçıların, genel olarak aydınların ve çoğu zaman devlet kurumlarının bazen uyumlu, bazen ihtilaflı bir şekilde birlikte çalışarak oluşturduğu dildir. Standart dil, resmi kurumların kullandığı dildir; bilim insanlarının kullandığı dildir; aydınların eserlerini yazdığı dildir; çoğu yazar ve şairin eserlerinde gördüğümüz dildir. Okullar da işte bu standart dil veya dilleri öğretir.

ÇocuÄŸun ana dili ile okulda öğretilen standart dilin aynı dilin iki versiyonu olduÄŸu bir durumu ele alalım. O çocuk, eÄŸer büyük bir ÅŸehirde yaÅŸamıyorsa, iyi eÄŸitim almış bir anne-babası yoksa, muhtemelen standart dille ilk defa okula baÅŸladığında karşılaşır. ÇocuÄŸun evinde, köyünde, mahallesinde, aynı dilin farklı bir şîvesi veya farklı bir aÄŸzı, belki farklı bir lehçesi konuÅŸulmaktadır. Okulda ise ana diline gerçekten benzeyen, ama birçok bakımdan da farklı bir dil kullanılmaktadır. Öğretmenlerinin öğretmeye çalıştığı dilde birçok kelimenin çekimi farklıdır; kelimelerin aldığı ekler farklıdır; bazı kelimeler deÄŸiÅŸik anlamlarda kullanılır; söz diziminde farklılıklar vardır; ve en önemlisi telaffuzda ciddi farklar vardır. Çocuk bu yeni dili öğrenmek için evde kullandığı isim ve fiil çekimlerini, söz dizimini, kelime anlamlarını, telaffuzu vs. beyninin bir tarafına itmek zorundadır. ÇoÄŸu zaman öğretmenler çocuÄŸa evde öğrenmiÅŸ olduÄŸu dilin "yanlış" olduÄŸunu, okulda "doÄŸru, düzgün, güzel" dili öğrenmesi gerektiÄŸini söylerler.

Ve çocuklar okulda bu standart dili, ana dillerini bazen bastırarak, bazen ikinci plana atarak öğrenirler. En zor bastırılan, en zor terk edilen, ana dilinin telaffuzudur, aksanıdır. Birçok kişi standart dili hayatlarının sonunda kadar ana dilinin aksanıyla konuşurlar.

Peki, okulda standart dilin öğretilmesi kötü ya da yanlış bir şey midir? Hayır. Nitekim, anne ve babaların da beklentisi, hatta talebi, çocukların okulda standart dili öğrenmesidir. Dilin "doğru ve güzel" olarak nitelenen biçiminin öğretilmesidir. Toplumun da genel olarak beklentisi budur. Hatta, bu beklentiyi tam olarak karşılamayan, mesela ana dilinde (diyelim, yerel bir ağızla) konuşmakta ısrar eden öğretmenlere "kötü, cahil öğretmen" gözüyle bakılır. Standart dili iyi öğretemeyen okullar da "başarısız" addedilir.

Standart dil, ana dilinden çok daha geniş bir sözcük dağarcığına, bilimsel, idari ve sanatsal konularda çok daha zengin bir ifade hazinesine sahiptir. Geniş kitleler standart dili çok daha kolay anlar; çocukluklarında farklı birer ana dili öğrenmiş iki kişi standart dilde birbirleriyle çok daha kolay anlaşır. Dolayısıyla, bir öğrencinin toplumda ilerlemesi, iyi bir iş sahibi ve başarılı olması için standart dili iyi öğrenmesi elzemdir.

Ama standart dil öğretilirken ve öğrenilirken, ana dili bastırılmamalıdır; yanlış, çirkin, değersiz sayılmamalıdır. Öğrenci, kendi ana dilinden utanır hale getirilmemelidir. Öğrencilere, birçok duygu ve düşüncenin ana dilinde standart dilden çok daha etkili ve içten bir biçimde ifade edilebileceği anlatılmalıdır. Hatta, standart dil yerine ana dilinin kullanılmasının çok daha uygun ve doğal sayıldığı durumların da olduğu vurgulanmalıdır. Mesela bazen, samimi ortamlarda, farzedelim eski dostlarla mahallede sohbet ederken ya da aile içinde, birisi ana dili yerine standart dilde (yani neredeyse bir haber spikeri gibi) konuşmayı tercih ederse, tavrı ve söyledikleri aşırı resmi, yapay ve hatta gülünç bulunabilir.

Bütün yukarıda yazdıklarım, standart dil ile çocuğun ana dilinin aynı dilin iki farklı versiyonu olduğu durumlar için. Eğer bir çocuğun ana dili standart dilden tamamen farklı ise, o zaman tabii ki o çocuk standart dili öğrenirken daha fazla zorlanacaktır. Okulda ana dilini konuşamadığında, özellikle de o dil öğretmenlerce hor görüldüğünde ciddi bir yabancılaşma yaşayacaktır. İşte ana dilinin standart dilden temelde farklı olduğu böyle durumlarda, çiftdilli eğitim, sadece standart dile dayalı eğitime kıyasla, pedagojik açıdan daha doğru bir eğitim biçimidir.

Fakat çiftdilli eÄŸitim de aslında çocuÄŸa standart dille birlikte ana dilinin öğretilmesi ÅŸeklinde gerçekleÅŸmez. ÇocuÄŸa iki dilin standart versiyonunun öğretilmesi ÅŸeklinde gerçekleÅŸir. Batı Trakya'daki azınlık okullarını ele alalım: Bu okullarda Yunanca'nın standart versiyonu (buna Atina Yunancası da diyebiliriz) ve Türkçe'nin standart versiyonu (buna da Ä°stanbul Türkçesi diyelim) birbirine paralel biçimde öğretilmeye gayret edilmektedir. EÄŸitimin kalitesi kuÅŸkusuz yetersizdir ve azınlık eÄŸitiminin özellikle Yunanca ayağında yapılan iyileÅŸtirmelere raÄŸmen, azınlık mensupları hala bu eÄŸitimin kötü durumundan haklı olarak ÅŸikayet etmektedirler. Ama azınlık mensuplarının istedikleri nedir? Çocuklarının standart Türkçe'yi iyi eÄŸitim almış bir Türkiyeli Türk gibi konuÅŸması ve kullanması, ve, aynı ÅŸekilde, standart Yunancayı da iyi eÄŸitim almış bir Yunanlı gibi konuÅŸması ve kullanması. Yani istenen, iki standart dilin daha iyi öğretilmesidir.