çek

Çek Cumhuriyeti’nde Türkçe Ders Kitapları

Paste a VALID AdSense code in Ads Elite Plugin options before activating it.
Çek Cumhuriyeti ile selef devleti olan Çekoslovakya’da İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra çıkarılan Türkçe ders kitapları gözden geçirilmektedir.

İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Çekoslovakya ile iki halef devletinden biri olan Çek Cumhuriyeti’nde Türkçe öğretiminin yaklaşık olarak elli yıllık bir mazisi var. Bu süre içinde Çek dilinde üç Türkçe ders kitabı ile birkaç tane de Türkçe konuşma kılavuzu yayımlanmıştır.

Daha yayımlanmasından önce, Prag Karlova Üniversitesi’nde yazarınca Türkçe öğretiminde kullanılıp ilk olarak 1964’te üniversite yayınevince Yüksek Okullar Öğrenim Metinleri dizisinde broşür halinde basılmış olan ünlü Çekoslovak Türkoloğu Doç.Dr.Josef Blaskovic’in Türkçe ders kitabının Türkçe’ye Giriş başlıklı birinci cildi, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Çek dilinde yayımlanan ilk Türkçe ders kitabıydı. Türkçe ses bilimi ve yazım kurallarına giriş, dersler bölümü, Türk edebiyatından örnekleri de içeren okuma kitabı, derslere anahtar, ekler dizisini, Türkçe-Çekçe ve Çekçe-Türkçe sözlük olmak üzere altı bölümden ibaret olan bu ders kitabı, Türkiye Cumhuriyeti ile ilgili temel bilgiler ve Türk dillerinin sınıflandırılmasını içerdiği gibi Türkiye’yi tanıtan bir resim ekini de içermekte, derslerden biri ayrıca Türk dilindeki Arap ve Fars sözcük öğelerine ayrılmaktadır.

Kitap, ekler dizini ile derslere anahtar bölümüne içermesi bakımından kullanışlı, ancak bazı kusurları var. Çağdaş dili yansıtan gazete metinlerine hiç yer verilmediği, Türk dil bilgisi terimleri kullanılmadığı gibi Türkçe dil bilgisinin kimi önemli özelliklerinden ad tamlama türleri de yeterince tanımlanmamakta ve koşul (bileşik) zamanının anlam ve kullanım sahaları ise yeterince örneklenmediğinden tam netleşmiş değil. Türkçe’de çok kullanılan –yor/-ar/-miş/-acak+olmak bileşik eylemlerine ise hiç değinilmemekte. Söz dizimine, belki hiç çıkmayan ikinci ciltte yer alacak diye hiç yer ayrılmamaktadır.

Blaskovic’in ders kitabından sonra L.Hrebicek tarafından hazırlanmış olan Türkçe başlıklı kısa bir ders kitabı çıktı. Yeni Doğu dergisinin küçük ders kitapları dizisi çerçevesinde derginin ince bir broşür eki halinde çıkarılmış olan bu ders kitabı, topu topu 56 sayfada Türkçe’nin temellerini öğretmeye çalışmakta. Kitabın avantajı hem sözlükle ekler dizisini hem de çağdaş dili yansıtan gazete metinleri içermesi.

1980’li yıllarda komünist Çekoslovakyasında üniversitede Türkçe öğretimi durduruldu. Türkçe öğretimi sadece Prag Devlet Dil Okulu’nun akşam kurslarında sürdürüldü. Komünist rejimin dağılmasının ardından 1990 yılında Prag Karlova Üniversitesi’nde Türkçe öğretimi yeniden başlatıldı. 1990 yılından sonra Prag Devlet Dil Okulu’nun akşam Türkçe kurslarına da ilgi arttı. Eski Türkçe ders kitaplarının tükenmiş olmasından Türkçe’nin de, Çeklere Türkçe’yi öğreten bu ders kitaplarının yayımlandığı altmışlı yıllardan beri bir hayli değişmiş olmasından dolayı yeni ders kitaplarına gereksinim duyulmaktaydı. Bu gereksinim, ilk safhada piyasaya sürülen birkaç tane kısa Türkçe konuşma kılavuzu ile kısmen giderilmeye çalışıldı.

Daha kapsamlı Türkçe ders kitabı ancak 1999 yılında Radka Hristova tarafından Pratik Türkçe başlığı altında yayımlanmıştır. 250 sayfalık bu ders kitabı 28 derste Türkçe temellerini öğretmek amacını güdüyor. İlk dersler sadece gramatik açıklamalarla araştırmalar içerirken daha ileri derslerde öğrencinin gramer bilgilerinin ilerlemesiyle birlikte konuşmalar ve Türkçe metinlere yer verilmekte. Dersler bölümünü, çeşitli konulu diyaloglar ve metinler, metinlerde geçen yeni sözcük ve konularıyla ilgili soruları içeren Yurt Bilgisi başlıklı bir bölüm izlemekte. Kitabın sonuna Türkçe coğrafi terimler listesi eklenmiş bulunmakta. Dilbilgisel terimler ders kitabında (örneğin çekim, kip, ulaç, fiil gibi) hem Çekçe hem Türkçe sunuluyor. Halbuki Türk dilbilgisel terminolojisinde bir tutarsızlık söz konusu. Öz Türkçe terimlerle Osmanlıca terimler yan yana kullanılmakta. Örneğin bir yandan ulaç, diğer yandan ise hal, fiil gibi.

Türkçe’nin çağdaş durumunun gayet kapsamlı bir şekilde yansıtarak Çek öğrencisine aktarmaya çalışan Hristova’nın ders kitabı Blaskovic’in ders kitabıyla karşılaştırıldığında Türk dilinin kırk yılda kat etmiş olduğu yolu (özellikle söz dağarcığında) görmek mümkün. Ne yazık ki Hristova’nın ders kitabı, yabancı kökenli, özellikle Arapça ve Farsça sözcüklerle onların değişik ses yapısından kaynaklanan gerek ses uyumu gerekse son ek almalarında oluşan istisnalara hiç değinmemekte.

Ders kitabının başlıca kusurları alıştırmaların yetersizliği, kitapta kullanılan tüm sözcükleri içeren alfabetik Türkçe-Çekçe ve Çekçe-Türkçe sözlüğün bulunmaması , bir de Türkçe sözcüklerim Çekçe çevirisinin kimi yanlışlıklarıdır. Buna (sırf Blaskovic’in ders kitabıyla  karşılaştırmada) resimlerin yokluğunu eklemek belki haksızlık olur, çünkü resimler masraflı olup nispeten ucuz kitabın maliyetini belki haddinden fazla arttırmış olacaktı. Eğer altmışlı yıllarda dünyaya, hele de Türkiye’ye kapalı bulunan komünist Çekoslovakya’da ders kitabındaki resimler ülkeyi tanıtmada önemli bir rol oynamış ise, bugünlerde Türkçe’ye ilgi duyan her Çek yurttaş Türkiye’ye serbestçe yolculuk yapabildiği için –ki üniversite Türkçe öğrencilerinin ilk yapmış oldukları şey buymuş- resimlere o kadar gerek yoktur.

Paste a VALID AdSense code in Ads Elite Plugin options before activating it.

Söz konusu kusurlara karşın zevkli, kırmızı, ay yıldızlı kapak, kaliteli baskısı ile dikkat çeken Pratik Türkçe kitabı, hem bu alandaki önemli bir boşluğu doldurmakta hem de hızlı değişen ve gelişen Türkçe’nin yeni, daha kapsamlı ve  ayrıntılı bir ders kitabına Çek Cumhuriyeti’nde çoktan duyulan gereksinimi karşılamakta.


 Doç.Dr. Josef Blaskovic: Ucebnice turectiny, dil 1: Uvod do turectiny, ucebni texty vysokych skol, Statni pedagogicke nakladeteelstvi (Devlet Eğitim Bilim Yayınevi) Praha, 1964, 350 s. II. cildi hiç çıkmadı.

 Ludek Hrebicek, Turectina, male ucebnice Noveho Orientu, Praha 1960, 56 s.

 1993’te T.Lane ile R. Hristova tarafından hazırlanan Türkçe konuşma kılavuzu, seçilmiş gramer bilgileri, kimi teknik terimlerini de kapsayan sözlük ve Türkiye’de en çok kullanılan kısaltmaların açıklamalı listesini de içermekte (Tomas Lane.Radka Hiristova: Cesko-tuurecka konverzace a slovnik.INFOA, 159 s.

 Radka Hristova: prakticka turectina, Praha 1999, 256 s.

Piyasada ayrıca yazarın L. Milkulkova ile birlikte hazırladığı kısa bir Türkçe-Çekçe ve Çekçe Türkçe sözlüğünün bulunmasına karşın.

Çek Cumhuriyeti’nde Türkçe Öğrenimi

Paste a VALID AdSense code in Ads Elite Plugin options before activating it.
Çek Cumhuriyeti ve selef devleti olan Çekoslovakya’da İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra  Türkçe öğrenimi konusunda bilgi verilmektedir.

Çek Cumhuriyeti’nde Türkçe, ülkenin en eski ve en nitelikli üniversitesi olan Prag Karlova Üniversitesi’nde Türkoloji yüksek lisans programı çerçevesinde ve Prag Devlet Dil Okulu’nun kamuya açık akşam kurslarında okutulmaktadır.

Üniversitede Türkçe Öğrenimi

Karlova Üniversitesi’ndeki Türkçe öğreniminin mazisi 1950’lere dayanmakta: Jan Rypka ve Felix Tauer isimlerince temsil edilen İkinci Dünya Savaşı öncesi Osmanlı araştırmaları geleneğinden yola çıkmakla birlikte, öğrencilere Cumhuriyet döneminde her alanda hele de dilde meydana gelen köklü değişiklikleri ve genel anlamda Türk kültürüyle ilgili bilgileri aktarmak amacını güden Türkoloji öğretimine ünlü Türkolog Josef Blaškovič yönetiminde başlandı. Blaškovič ve meslektaşları birkaç kuşak Çekoslovak Türkoloğu yetiştirdi. Onun yönettiği Prag Karlova Üniversitesi’nin Türkoloji bölümünden 15 kişi mezun oldu.Blaškovič 1970’lerin sonunda emekliye ayrıldıktan sonra Karlova Üniversitesi’ndeki Türkoloji öğretimi 1990 yılına kadar bölümün içine girdiği Felsefe (Edebiyat) Fakültesi yönetimince durduruldu.

Türkoloji öğretiminin yenilenmesi ancak eski Çekoslovakya’da komünist rejimi dağıldıktan sonra mümkün oldu. 1990/1991 ders yılında bu sunuşun yazarı yönetiminde tekrar başlatılan Türkoloji öğretimine sonraki yıllarda yabancı hocalar da katıldı. Türkoloji daha ilk yılda nispeten büyük ilgi topladı. Kabul sınavını başarıyla vermiş olanlardan dört kişi (dördü de bayan) beş yıllık lisans programını bitirip 1990’lı yılların ikinci yarısında mezun oldular. 1993 yılında yeni Türkoloji sınıfı açıldı, kabul sınavında başarmış olanlardan ikisi erkek üç kişi beş yıllık lisans programını tamamlayıp 1998 ve 1999 senelerinde  mezun oldular. Böylece 1990-2000 yılları arasında Prag Karlova Üniversitesi Türkoloji Bölümü’nden mezun olanların toplam sayısı yedi kişi olup 1950’lerden beri Türkoloji’yi bitirenlerin üçte birini oluşturdu.

Türkoloji öğreniminin 1990 yılında yenilenmesinden sonraki üçüncü dönem Türkoloji öğrencileri 1997’de üniversiteye kabul edildi. Yedi kişilik bir grup oluşturan bu öğrencilerden kimileri, Prag Türkoloji öğrenimi tarihinde ilk kez, Karlova Üniversitesi ile Ankara Üniversitesi arasında 1998 senesinde Çek Cumhuriyeti Ankara Büyükelçisi’nin özel girişimiyle Ankara’da imzalanan Akademik İş Birliği Anlaşması’ndan faydalanarak 2000 yaz aylarında Ankara’da TÖMER Türkçe Kursu’na katılabildiler. Anlaşmanın fakülteler düzeyinde imzalanan uygulama protokolü uyarınca Prag’a Osmanlıca hocası gelmesi gerekirken, Ankara Üniversitesi’nde de Çekçe hocasının Çek dili kurslarını başlatması gerekiyordu. Ne yazık ki her iki tarafın yararlanabileceği bu öğretmen mübadelesi henüz gerçekleşmedi.

1950’li yıllardan beri Karlova Üniversitesi’ndeki Türkoloji programı çerçevesinde Türkiye Türkçesi ve Osmanlıca dışında kimi diğer Türk dillerinin temelleri, mümkün olduğu kadarıyla söz konusu dili ana dili olarak konuşanlar (native speakers) tarafından okutulmaktaydı. Böylece altmışlı yıllarda Özbekçe ve Kazakça dersleri verilmekteydi. Bu sunuşun yazarı Çekoslovak Milli Eğitim Bakanlığı bursuyla 1967-1968 yıllarında Bakü Devlet Üniversitesi’ndeki doktora öğrenimi çerçevesinde Azerbaycan dili derslerini görmekteydi.

Türkçe’nin Devlet Dil Okulu’nun Akşam Yabancı Dil Kurslarında Okutulması

Paralı yabancı dil öğretimi yapan, öğretim programında Türkçe’nin geleneksel yeri olan Prag Devlet Dil Okulu’nda uzun senelerden beri her ders yılı kamuya açık akşam Türkçe kursları açılır. Okutmanları genellikle Prag Karlova Üniversitesi’nin Türkoloji mezunları olmaktadır. Örneğin bu sunuşun yazarı Prag Devlet Dil Okulu’nda 1975-1977 ve 1990-1995 yılları arasında  Türkçe okutmanlığı yaptı. Verileri elimizde bulunan son yirmi iki senelik dönem içerisinde her yıl Türkçe kursuna en azından 5-6 öğrenci yazılmışken, kimi yıllarda Türkçe’ye gösterilen ilgi çok daha büyüktü.

1978-2000 yılları arasında Prag Devlet Dil Okulu’nun Türkçe kurslarına yazılanların ders yıllarına göre sayıları şöyle (ikinci satır ikinci sınıfı gösteriyor):

78/79

79/80

80/81

81/82

82/83

83/84

84/85

85/86

86/87

87/88

88/89

13

5

5

5

7

6

6

6

10

6

6

89-90

Paste a VALID AdSense code in Ads Elite Plugin options before activating it.

90/91

91/92

92/93

93/94

94/95

95/96

96/97

97/98

98/99

99/00

5

7

8

8

12

12

Yok

9

14

7

14

7

9

Cetvelden görüldüğü üzere 1990 yıllarında Türkçe öğrenimine ilgi NİSPETEN ARTMAKTA. Bunu hiç şüphesiz gittikçe demokratikleşen Çek Cumhuriyeti ile Türkiye arasında, özellikle turizm ve ticaret alanlarındaki ilişkilerin yoğunlaşmasına atfetmek mümkün. Ne var ki kimi öğrencilerin başta göstermiş oldukları ilgi uzun sürmez. Cetvelden görüldüğü gibi ikinci sınıfa da devam etmek isteyenlerin sayısı ne yazık ki çok az; sınıf içinde de devamsızlık söz konusu. Kursa yazılanların sayısı ile kursa gerçekten devam edenlerin sayısı arasında da her zaman (ve her yabancı dil kursunda olduğu gibi) çok doğaldır ki ayrım var. Durum hem Türkçe’nin, ana dillerinin yapısı depdeğişik olan Çekler için zorluğu, hem de öğrencilerin Türkçe okumak istemelerinin nedenleri ya da kurstan beklentileriyle ilgilidir. Kursa yazılanlar arasında genellikle birkaç kişi pratik ihtiyaçlarını karşılayabilmekten öte Türkçe’ye daha ciddi ilgi besliyor. Bunların arasında ya üniversitede Türkçe okumak ya da tercümanlık ruhsatını alabilmek maksadıyla dil sınavı vermek isteyenler bile var.

Son yıllarda Prag Devlet Dil Okulu’nda genel Türkçe sınavı altı kişi yeminli tercümanlık için gerekli olan özel sınavı ise iki kişi verdi. Bunlar genellikle ya gittikçe artan sayıda gelen Türk turistlerine rehberlik, ya da devlet makamları ve çeşitli firmalarda tercümanlık yapıyorlar. Çek Cumhuriyeti ile Türkiye arasında ticari ve özellikle turistik ilişkiler yoğunlaştıkça Çek Cumhuriyeti’nde Türkçe tercümanlığına gereksinim Türkçe’ye ilginin de artması beklenebilir.


 Çekoslovakya’nın eski Ankara Büyükelçisi

 Bunlardan 1950-1960 döneminde 5 kişi, 1961-1970 döneminde 7 kişi mezun olmuşken 1970-1980 döneminde ise (1975, 1976) bölümün kapatılmasından önce yalnız iki kişi mezun oldu.

 1993-1998 dönemi öğrencilerinin üçü doktoraya (PhD.) hazırlanmakta.

 Hint Avrupa dillerinin Batı Slav grubuna mensup olan Çek dili bükümlü bir dil olup sözcüklerin cümledeki dizimi Türkçe’ninkinin tam tersi.

 Son yıllarda üniversiteye devam eden ya da dil okulunda sınav verenlerden ancak iki kişi doğma büyüme Çek olup Türkçe’yi dil okulunda okudu. Diğerleri ya Türk vatandaşıyla evlenip Türkiye’de yaşamak ya Türk-Çek evliliklerinden doğmak suretiyle Türkçeyi öğrenmiş olanlardır.

    

 Sosyal ağdan bizi takip ederek yeniliklerden haberdar olabilirsiniz.

Telif hakları için tıklayınız...                                                        
Copyright © 2010 Türkçede.org                                                 Türkçenin öğretiminde katkısı olması dileğiyle...