Türkçenin Yabancı Dil Olarak Öğretiminde Örtmecenin Rolü: Gazi Tömer Örneği

Dilsel tabu olan kavramların kullanılması gereken durumlarda onların yerine sarf edilen ifadelere örtmece denir. Diğer bir deyişle örtmece, doğrudan adı söylendiğinde insanlarda korku, üzülme, rahatsız olma, iğrenme, utanma gibi duygular uyandıran kavram ve davranışları örtülü bir şekilde karşılayan söz/sözcüklerdir. Güzel, kibar ve akıcı bir anlatım sağlayan bu dil olayı olmadan etkili bir ifade düşünülemez. Kültür taşıyıcısı olarak örtmecelerin dildeki yeri ve önemi büyüktür. Yabancılara Türkçe öğretiminde sağlayacağı canlılık, çekicilik ve kolaylık ise ayrı bir öneme sahiptir.

Türkiye'de ve dünyada yabancılara Türkçe öğretimi konusunda çok sayıda çalışma mevcuttur. Bu çalışmaların içerisinde Avrupa Dil Gelişim Dosyası'na uygun çalışmalar olduğu gibi, gelişigüzel hazırlanan kitaplar da mevcuttur. Biz bu çalışmada, Gazi Üniversitesi Türkçe Öğrenim, Araştırma ve Uygulama Merkezi tarafından A1, A2, B1, B2 ve C1 seviyelerinde hazırlanan Yabancılar İçin Türkçe ders kitaplarındaki örtmece kullanımını değerlendirdik. Çalışmanın asıl konusunu oluşturan Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminde örtmece söz/sözcüklerden faydalanma yönteminin niteliği ve nasıl yapılması gerektiği üzerinde durduk. A1 seviyesinde örtmece kullanımı az iken seviyeler yükseldikçe örtmece kullanımı artmaktadır. Seviye seviye artışın ise belli bir düzen içerisinde gerçekleşmediği gözlenmektedir. Bunun sonucu olarak şöyle bir değerlendirmeye gidilebilir. İncelediğimiz ders kitapları örtmece kullanımında genel olarak başarılıdır. Edebî dilin yoğunlaşmasıyla örtmece kullanımının da artması doğaldır.

Yabancı dil olarak Türkçenin öğretimi ile ilgili şimdiye kadar yapılan çalışmalarda örtmece tekniğinin bağımsız olarak ele alındığına rastlanmamıştır. Çalışmamızda örtmecenin Türkçe öğretiminde öğrencilere kazandırdığı söz varlığı ve kültür aktarımındaki işlevi incelemeye tâbi tutulmuştur.

Hızla değişen dünyamızda siyasi, dinî, ekonomik, sosyal, turizm ve göç gibi birçok nedenlerle yabancı dil öğrenmenin / öğretmenin önemi gün geçtikçe artmaktadır. Bu süreç içerisinde yer alan Türkçe öğrenimi / öğretimi de son yıllarda hız kazanmakta; Avrupa Dil Gelişim Dosyası ile de ağırlığını iyice hissettirmektedir.

Dil bir halkın kültürünün yansımasıdır. Bu bağlamda kültürel mirasın aktarılmasında son derece önemli bir rolü olan dilin öğrenimi / öğretimi büyük önem kazanmaktadır. “Yabancı bir dili edinme, ana dilimizdeki kavramların, anlatımların karşılığını o dilde bulup kullanma değildir. Çeşitli toplumların dünya bakışlarına düşünme ve değer sistemlerine açılan bir kapıdır yabancı dil. Bir toplumun ya da bir toplumun bireylerinin çeşitli etkinliklerini, davranış biçimlerini kavrayabilmenin yolu, o toplumun dilini bilmekten öğrenmekten geçer.” (Ozil 1991: 96).

Dil ve kültür birbirinden ayrı düşünülemez. Bir halkın dilini öğrenmek, onun ruhuna dokunmak, özünü tanımaktır. “Yabancı bir dili öğrenmek bir dünyayı, yabancı bir kültürü de anlamak, tanımak demektir. Yabancı olanı anlamaya, çözümlemeye çalışmak ise öğrenciye bilgi ve düşünce zenginliği kazandırarak onun dünyaya bakış ufkunu genişletir.” (Tapan 1995: 156).

Kültür taşıyıcısı olarak örtmecelerin kültür aktarımındaki rolü ve önemi büyüktür. Halkın dünya görüşünün, yaşam tarzının, zevk ve estetik anlayışının birer tezahürü niteliğinde olan örtmeceler, deyim ve atasözleri gibi dil öğreniminde / öğretiminde göz ardı edilemez unsurlardır.

Örtmece, doğrudan ifade edildiğinde korku, üzüntü, iğrenme, utanma gibi hoş olmayan duygulara sebep olabilecek varlık, kavram ve davranışların gerçek adının yerine tercih edilen söz/sözcüklerdir. Toplumun koyduğu yasakların, ahlak kurallarının çerçevesinde oluşan ve kelimenin anlam alanını değiştirmeyi amaçlayan örtmece, bir bakıma algılama olayıdır ve psikolojik bir boyut da taşır. Demirci örtmeceyi “anlam değişmediği halde algılamayı değiştirmeye yönelik bir anlatım tarzıdır” (Demirci 2008: 22) şeklinde açıklar. Daha güzel konuşmayı amaç edinen, tabu, nezaket ve görgü kuralları çerçevesinde şekillenen örtmeceler toplumsal yaşamın her alanında yaygın olarak kullanılır.

YÖNTEM

Araştırmamızda yöntem olarak doküman analizi kullanılmıştır. Doküman olarak Gazi Üniversitesi Türkçe Öğrenim, Araştırma ve Uygulama Merkezi (TÖMER) tarafından yayımlanan Yabancılar İçin Türkçe ders kitapları ele alınmıştır. Araştırma, söz konusu Türkçe öğretim setinin A1, A2, B1, B2 ve C1 seviyesi ders kitapları ile sınırlıdır.

Çalışmada, örtmece söz/sözcükler tespit edilerek sınıflandırma yoluna gidilmiştir. Bu bağlamda, örtmece ile ilgili daha önce yapılan çalışmalar araştırılmış (Ahmetov 1995; Aksan 2003; Akpınar 1985; Zelenin 1929; Bilginer 2001; Killi 2006; Karabulut ve Ospanova 2013; Ospanova 2014) ve bu bilgiler doğrultusunda ders kitaplarında geçen örtmeceler konularına göre altı grupta toplanmıştır. Bunlar: Ölümü ifade eden örtmeceler; bedensel engel ifade eden örtmeceler; sosyal alanlarla ilgili örtmeceler; ticari ve ekonomik olgularla ilgili örtmeceler; gebelik ve doğumla ilgili örtmeceler; diğer örtmeceler.

Devamını okumak için tıklayınız…

    

 Sosyal ağdan bizi takip ederek yeniliklerden haberdar olabilirsiniz.

Telif hakları için tıklayınız...                                                        
Copyright © 2010 Türkçede.org                                                 Türkçenin öğretiminde katkısı olması dileğiyle...