Türkçe Soru Tümcesi Türleri Ve Yabancı Dil Olarak Türkçe Öğretimi Materyallerindeki Yeri

Türkçe soru tümceleri, Türkçe dilbilgisi çalışmalarında yeterince ayrıntılı olarak betimlenmemiş bir alandır. Soru tümceleri yapılanış süreçleri ve türleri açılarından yabancı dil öğretimi ortamlarına bir bütüncül betimleme ile de aktarılmış değildir. Oysa ilgili kuramsal tartışmalardan hareketle Türkçe soru tümcelerinin nasıl yapılandığı ve ne gibi alt türler sergilediği konusunun dikkatlice ele alınması ve ortaya konacak olan yeni sınıflama ve betimlemeler doğrultusunda, Türkçenin yabancı dil olarak öğretimi alanına aktarılması gereği açıktır.

Çalışmanın amacı, Türkçe soru tümcelerinin çağdaş dilbilim çalışmalarındaki betimlemeleri aracılığıyla ayrıntılı bir sınıflamasına ulaşmak ve bu sınıflamanın mevcut dil öğretim materyallerinde doğrudan ve ne ölçüde yer aldığını betimlemektir.

2.Yöntem ve Veritabanı

Çalışmanın amacı doğrultusunda, veri tabanını oluşturan 54 yabancı dil olarak Türkçe öğretimi kitabı, ders kitapları ve yardımcı kaynaklar adı altında iki farklı grup içerisinde incelenmiştir. Bu bağlamda, ders kitaplarının okuma, dinleme, yazma, konuşma vb. becerilere ağırlık vermesi nedeniyle, soru tümcelerinin ayrıntılı görünümünün daha çok yardımcı kaynaklar başlığı altında incelenen yardımcı ders kitapları ve dilbilgisi kitaplarında görülmesi beklenir.

Çalışmada incelenen ders kitapları şunlardır: Hitit 1 Öğretmen Kitabı, Hitit 1 Temel Düzey, Hitit 2 Orta Düzey, Hitit 3 Yüksek Düzey, Gazi TÖMER Yabancılar İçin Türkçe 1-2, Türkçeye Doğru 1-2-3, Yabancılar İçin Türkçe, Yabancı Dilim Türkçe 1-2-3-4-5-6, Turkuaz Türkçe Konuşalım 1-2, Yabancılar İçin Türkçe 1-2, Colloquial Turkish, Teach Yourself Turkish, PDQ-Turkish, Turkish In Three Months, Turkofoni Türkçe Öğren I-II-III-IV-V-VI.

Çalışmada yardımcı kaynaklar başlığı altında incelenen yardımcı ders kitapları şunlardır: Hitit 1 Çalışma Kitabı, Hitit 2 Çalışma Kitabı, Hitit 3 Çalışma Kitabı, H. Sebüktekin'in Yabancılar İçin Türkçesine (Cilt 1) Alıştırma Kitabı, Yabancılar İçin Betimlemelerle Türkçe Dilbilgisi Alıştırmaları.

Çalışmada yardımcı kaynaklar başlığı altında incelenen dilbilgisi kitapları şunlardır: Yabancılar İçin Türkçe-İngilizce Açıklamalı Türkçe Dersleri, Yabancılar İçin Türkçe Dilbilgisi, İlerleyen Türkçem, Yabancılar İçin Türkçe Dilbilgisi, Turkuaz Türkçe Yolu Dilbilgisi, Turkuaz Türkçe Yolu Cümleler, Turkuaz Türkçe Yolu Çekim, Turkuaz Türkçe Yolu Ekler Sözlüğü, Turkuaz Türkçe Yolu Zamanlar, Turkuaz Türkçe Yolu Türkçe Yap, Türkçe, Temel Türkçe Dilbilgisi.

 

3. Türkçe Bilgi Yapısı ve Sözcük Dizilişi

Türkçenin olağan sözcük dizilişinin (Özne-Tümleç-Yüklem) yanı sıra, özgür bir görünüm sergilediği de bilinmektedir. Bu özgürlük rastgele değil, tümcenin bilgi dağılımına bağımlıdır. Tümcelerin bilgi dağılımı ise konu ve yorum olmak üzere iki temel de incelenir:

(1) Bengü uyuyor.

(1)  tümcesinde, konuşucularca bilinen öğe 'Bengü'dür. O halde, 'Bengü' öğesi için
konu denilebilir. Türkçede de konu aksi belirtilmedikçe tümce başı konumda yer
alır.

Yorum katmanının çekirdeğini ise yüklemcil öğe oluşturur ve eğer tümce yalnızca yüklemcil öğeden kurulmuyorsa, bu öğenin hemen önündeki birim en vurgulu birimdir ve odağı oluşturur:

(2) Bengü KİTAP okuyor. (SUNUMSAL ODAK)

Burada, tümcedeki en önemli bilgi öğesi, tümcenin tümleci 'kitap'tır ve yüklemcil öğenin hemen önünde 'doğal' konumunda yer almaktadır. Bununla beraber, 'kitap' öğesi küçük bağlam içerisinde okunacak başka bütün materyalleri dışlamaya yönelik ise, o halde bu birim ile bağlam dışı diğer materyaller arasında 'karşıtlık' kurulur. Bu anlamda, bu öğenin üzerindeki vurgu şiddeti arttırılır:

     (3) Bengü KİTAP okuyor. (başka bir şey değil!)(KARŞITSAL ODAK)     (2)    tümcesindeki odaklanmış birim, sunumsal odak (s-odak) örneğiyken, (3) tümcesindeki birim, karşıtsal odak (k-odak) örneğidir.

Odak gibi, tümcede, en belirgin bilgiyi taşıyan öğelerin yanı sıra tümce bağlamı içerisinde önemsiz görünen bilgi birimleri de bulunmaktadır. Bu birimler, tümcede eylem ardı konumuna gönderilir. Yüklemcil öğenin ardında kalan bu öğeler artalanlanmış olur:

(4)Bengü okuyor kitabı.

Bu giriş gözlemlerinin Türkçede birkaç sınırlamaya tabi olduğunu anımsamak gerekir. Bunlardan ilki, odaklanmış birimlerin yüklemcil öğenin ardına konamayacağıdır:

(5)*Gülden gördü KİMİ?

(6)*Gülden gördü BENİ mi?

Bir diğer sınırlama, aynı tümce içerisinde sunumsal ve karşıtsal odağın aynı anda bulunamayacağıdır:

(7)*GÜLDEN BENİ gördü.

 

4. Türkçe Soru Tümcesi Türleri

Alanyazında birçok yazar tarafından çalışılan Türkçe soru tümceleri, yapısal özelliklerine göre daha önce Uzun (2006) ve Kornfilt (1997) tarafından sınıflandırılmıştır. Uzun (2006), soru tümcelerini evet/hayır soruları, ne-soruları ve ezgi soruları olmak üzere üç ana gruba bölmüş; her tür grubun ayrıca yansımalı soru türü oluşturduğundan söz etmiştir. Kornfilt (1997) ise ezgi sorularından hiç söz etmemiş; ancak, seçenekli soru tümceleri ve yansımalı soru tümcelerini ayrı başlıklar altında incelemiştir.

Alanyazında yapılan bu sınıflamalara karşı; Evrensel Dilbilgisi ve Bilgi Yapısı çerçevesinde sunulan kuramsal tartışmaların neticesinde, Türkçe soru tümceleri, bu çalışmada, evet/hayır soruları, seçenekli sorular, ne-soruları, ezgi soruları ve yansımalı sorular olmak üzere beş ana grup olarak sınıflandırılmıştır.

 4.1.  Evet/Hayır Soruları

4.1.1.  Düz Evet/Hayır Soruları

Düz evet/hayır soruları, mI S-Par'ın tümce içinde herhangi bir öbeğe ya da tümcenin sonuna eklenmesi ile oluşturulur.

(8)  Murat sözdizimi seviyor mu?

 4.1.2.  Onaylamalı Evet/Hayır Soruları

Olumsuzluk belirticisi değil ya da gösterme belirteci öyle ve mI S-Par'ın birleştirilip tümce sonuna eklenmesiyle oluşturulur (Göksel ve Kerslake, 2005:252):

(9)  Sen ders çalışacaksın, değil mi?

(10)  Yarın Çeşme'ye gitmiyorsun, öyle mi?

 4.2.  Seçenekli Soru Tümceleri

Bu tür tümcelere verilen yanıtların 'evet' ya da 'hayır' içermemesi soruların farklı bir grup altında incelenmesi gerektiği yönündeki en büyük kanıtı sergilemektedir. Aşağıda incelenen her bir alt grup, kendisine karşıt bir öğe ile oluşturulan bir öbek ve S-Par mI ile yapılandırılır.

 4.2.1. Yüklemcil Öğe Seçenekli Soru Tümceleri

Bu sorular, karşıt iki yüklemden oluşur. Karşıt bu iki yüklem; soru parçacıklı olumlu ve olumsuz iki yüklem ya da olumlu ve karşıt iki yüklemden oluşabilir:

(11)Bengü ile buluştun mu buluşmadın mı?

(12)Bengü genç mi yaşlı mı?

(13)Bengü genç mi değil mi?

4.2.2.  Özne Seçenekli Soru Tümceleri

S-Par mI, bir tanesi seçilmesi istenen her iki özneye de eklenir. mI, odaklayıcı olduğundan odak bu iki özne üzerine düşer:

(14)  MURAT mı ESRA mı bu kitabı Bengü'ye verdi?

 4.2.3.  Tümleç Seçenekli Soru Tümceleri

Çift geçişli eylemlerde, mI S-Par tümcenin her iki tümlecine de eklenerek seçenekli soru tümcesi oluşturabilir:

(15)  Murat kutuyu mu zarfı mı ofise götürdü?

 4.2.4.  Eklenti Seçenekli Soru Tümceleri

Eklenme süreci ile öbeklerin doğrudan kurucularına eklenen eklentiler, mI soru parçacığı ile seçenekli soru tümcelerine dönüştürülebilir.

(16)  Murat seni evden sabah mı akşam mı alacak?

 4.3.  Ezgi Soruları

S-Par ya da herhangi bir ne-öbeği ile değil; yalnızca ezgi yoluyla sorulan sorulardır. Sessel yapıda mI ya da ne-öbeği bulundurmayan bu tür sorularda, perdenin tümce sonunda yükselmesi, tümceyi soru olarak belirler. Ezgi soruları, şaşkınlık, onaylatma gibi yalnızca birtakım söylem koşullarında kullanılmaktadır:

(17)  Alıyorum? (Eteği almak isteyen kızın anneye sorusu)

 4.4.  Ne-Soruları

Ne-öbekleri ile kurulan soru tümceleridir. Alt gruplarında da gözlemlendiği gibi tekli ya da çoklu ne-öbeklerinden oluşabilir. Yapısal açıdan ana tümce ne-soruları, yan tümce ne-soruları ve sıralı yapı ne-soruları olmak üzere üç alt grupta incelenebilir.

 4.4.1. Ana Tümce Ne-Soruları

Ne-sorularında, (doğal odaklı olduklarından) ne-öbeklerinin en belirtisiz konumları e-önüdür. İkinci olasılık ise ne-öbeklerini yerinde bırakmak olacaktır (Kornfilt, 1997; Kural, 1992):

(18)Bengü'yü KİM aldı?

(19)KİM Bengü'yü aldı?

4.4.2.  Yan Tümce Ne-Soruları

Bir tümceyi oluşturan ana tümcedeki birimlerin sorgulanmasının yanı sıra yan tümce içindeki kurucular da sorgulanabilmektedir:

(20)Bengü [yeşil eriği sevdiği]-ni söyledi.

(21)Bengü [neyi sevdiği]-ni söyledi?

Örnekteki yan tümce, tümcenin tümleci konumunda bulunmaktadır. Bu tür kurucuların yanı sıra, belirteç yan tümceleri içindeki kurucuları da sorgulamak olasıdır:

(22)Murat [sahil yolundan giderek] evine doğru yürüdü.

(23)Murat [nereden giderek] evine doğru yürüdü?

 4.4.3.  Sıralı Yapı Ne-Soruları

Türkçede, sıralı bir yapı elde etmek için üç yöntem bulunmaktadır. Bunlardan ilki, hiçbir sıralı yapı belirticisi kullanmadan yapıları ardı ardına dizmektir. İkinci yöntem, yan tümceleme belirticileri -(y)Ip ve -ArAk kullanmaktır. Sıralı bir yapı elde etmenin son yöntemi ise söylem bağlayıcıları (ve, ama, fakat vb.) kullanmaktır (Göksel ve Kerslake, 2005: 438). Bu yapılardan elde edilen soru tümcelerinde, bağlanan yapılardan yalnızca birini sorgulamak dilbilgisel açıdan hatalı yapılar oluşturacaktır. Yine de özneleri ortak sıralı yapıların öznelerini sorgulamak olasıdır:

(24)Gülden marulları yıkadı ve salata yaptı.

 —   KİM marulları yıkadı ve salata yaptı?

Her iki yapıdaki birimleri aynı anda sorgulamak olasıdır. Yine de bu tür sorular, ancak uygun durumlarda kullanıldığında dilbilgisel görünmektedir:

(25)Bengü Ankara'ya gitti; Murat İzmir'de kaldı.

—   Kim Ankara'ya gitti, kim İzmir'de kaldı?

 4.5. Yansımalı Sorular

Düz tümceleri ya da soru tümcelerini iyi anlayamama, duyamama, tekrar ettirme, şaşkınlık gibi birtakım iletişimsel gerekçelere bağlı olarak üretilen bu türden sorular evet/hayır yansımalı, ne-sorusu yansımalı ve ezgi soruları yansımalı olmak üzere üç alt grupta incelenebilir.

4.5.1.  Yansımalı Evet/Hayır Soruları

4.5.1.1.   Düz Tümce Yansımalı Evet/Hayır Soruları

Bu türden soru tümcelerinde, tümcenin bütününü alıntılanarak evet/hayır sorusuna dönüştürülür.

(26)  Murat Sözdizim dersinden kaldı.

—   Murat Sözdizim dersinden kaldı mı?

 4.5.1.2.   Evet/Hayır Yansımalı Evet/Hayır Soruları

Evet/Hayır yansımalı evet/hayır sorusu oluşturmak için 1. ve 2. kişilerde değişim yapılır ve tümce sonunda ezgi yükselir:

(27)  Tiyatroya mı gidiyorsun?

—   Tiyatroya mı gidiyorum?

 4.5.1.3.   Ne-Sorusu Yansımalı Evet/Hayır Soruları

Ne-sorusu yansımalı evet/hayır soruları, genel olarak ne-sorusunu oluşturan ne-öbeğinin hemen ardına mI parçacığını ekleyerek oluşturulur. Benzer biçimde, bu parçacık, ne-sorusunu oluşturan diğer birimlere de eklenebilir:

(28)  Bengü ona ne almış?

—   Bengü ona NE mi almış?

—   BENGÜ mü ona ne almış?

—   Bengü ONA mı ne almış?

 4.5.2.  Yansımalı Ne-Soruları

4.5.2.1.   Düz Tümce Yansımalı Ne-Soruları

Eğer bir düz tümcedeki herhangi bir kurucu hakkında bir düzeltme, onaylatma vb. isteniyorsa yansımalı soru tümcesi yapmanın genel yöntemi, o kurucu yerine ne-öbeği koymaktır.

(29)  Gülden annesiyle tiyatroya gidiyor?

—   Gülden annesiyle NEREYE gidiyor?

 4.5.2.2.   Evet/Hayır Yansımalı Ne-Soruları

Asıl tümcenin evet/hayır soru tümcesi olduğu durumlarda, sorunun anlaşılmayan bir bölümünün yansıtılarak ne-öbeği ile sorgulanması evet/hayır yansımalı ne-sorularını oluşturur:

(30)  Argun askerden geldi mi?

—   KİM askerden geldi mi?

4.5.2.3. Ne-Sorusu Yansımalı Ne-soruları

Asıl tümcenin ne-sorusu olduğu durumlarda anlaşılmayan kurucular, yine ne-öbekleri ile yansıtılarak sorgulanabilmektedir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, sorgulanan kurucunun k-odak yüklenmesi; dolayısıyla, asıl tümcedeki ne-öbeğinin odak yüklenemeyecek olmasıdır:

(31)Murat elini NASIL kesti?

 —   KİM elini nasıl kesti? *KİM elini NASIL kesti?

 4.5.3. Yansımalı Ezgi Soruları

Yansımalı ezgi soruları, karşı konuşucudan onaylatma istenen durumlarda kullanılan bir tür soru tümcesidir. En sık kullanılan türü düz tümceden yansıyan ezgi soru tümceleridir. Düz tümce yansımalı ezgi soruları ise, öncül tümcedeki herhangi bir kurucunun onaylatılması amaçlanarak ezginin tümce sonunda yükselmesi yoluyla oluşturulmaktadır:

(32)Gülden kitap okuyor.

—   GÜLDEN kitap okuyor?

—   Gülden KİTAP okuyor?

Devamını okumak için tıklayınız...

    

 Sosyal ağdan bizi takip ederek yeniliklerden haberdar olabilirsiniz.

Telif hakları için tıklayınız...                                                        
Copyright © 2010 Türkçede.org                                                 Türkçenin öğretiminde katkısı olması dileğiyle...